Hikâye (Öykü) Nedir?

Gerçek ya da gerçeğe yakın bir olayı aktaran kısa, düzyazı şeklindeki anlatılara hikâye ya da öykü denir.
Hikâye, insan yaşamının bir bölümünü, yer ve zaman kavramına bağlayarak ele alır. Hikâyede olay ya da durum söz konusudur. Olay ya da durum kişilere bağlanır; olay ya da durumun ortaya konduğu yer ve zaman belirtilir; bunlar sürükleyici ve etkileyici anlatımla ortaya konur.

Hikâye, genellikle önemli bir olay ya da sahne aracılığıyla tek ve yoğun bir etki uyandırması ve az sayıda karaktere yer vermesiyle roman ve diğer anlatı türlerinden ayrılır.

Hikâyede, olayın geçtiği yer sınırlı, anlatım özlü ve yoğundur. Karakterler belli bir olay içinde gösterilir ve çoğu zaman sadece belli özellikleri yansıtılır. Konu tümüyle hayal ürünü ya da gerçekçi olabilir. Genellikle ironik bir rastlantı yoluyla oluşturulan özel bir an üzerindeki yoğunlaşma sürpriz sonlara olanak verir.

Hikâyede kişiler, olay örgüsü, mekân, zaman, anlatıcı ve bakış açısı olmak üzere beş temel yapı unsur vardır ve olay hikayesi ve durum hikayesi olarak başlıca ikiye ayrılır.

Hikâyenin Yapı Unsurları

Olay örgüsü: Öykü kahramanının başından geçen olay ya da durumdur.
Hikâyede temel öge veya durumdur.
Çevre/Mekan (yer): Olayın yaşandığı çevre. Öyküde sınırlı bir çevre vardır. Çok ayrıntılı anlatılmaz, kısa tasvir edilir.
Zaman: Hikâye kısa bir zaman diliminde geçer. Hikâyeler geçmiş zamana göre (-di) anlatılır. Konu, yazarın kendi ağzından veya kahramanın ağzından anlatılır.
Kişi: Hikâyede anlatılan olayları veya durumları yaşayan kahramanlardır. Hikâyede az kişi vardır. Bu kişiler “tip” olarak karşımıza çıkar ve ayrıntılı bir şekilde tanıtılmaz. Hikâyede kişiler sadece olayla ilgili “çalışkanlık, titizlik, korkaklık, tembellik” gibi tek yönleriyle anlatılır. Kişiler veya tipler, belli bir olay içinde gösterilir. Bu tiplerin de çoğu zaman sadece belli özellikleri yansıtılır.

Dil ve Anlatım – Anlatıcı

—Hikâyenin dili açık, akıcı ve günlük konuşma dilinden farklı olarak, etkili sözcük, deyim atasözü ve tamlamalarla zenginleştirilmiş güzel bir dil olmalıdır.
—Anlatım ise iki şekilde olur:
—Hikâye kahramanlarından birinin ağzından yapılan anlatım hikâyede “birinci kişili anlatım”
—Yazarın ağzından anlatılanlar (olaya dahil olmayan) hikâyede “üçüncü kişili anlatım”

Bakış açısı

Hâkim/İlahi/Tanrısal bakış açısı: Yaşanmış, yaşanan ve yaşanacak olan her şeyi bilir, görür ve duyar. Bu durum kahramanların gönlü veya kafasından geçenleri okumaya kadar uzanır.
“Küçük Hasan hiçbir şey düşünmeden ilerliyordu. Ne evde kendisinin dönmesini bekleyen iki küçük kardeşi ne de dört saat uzaktaki nahiye merkezinde hizmetçilik yapan anası bu anda aklında değildi. Ayranını satıp satamayacağını da düşünmüyordu. Kafasında yalnız bir şey vardı: Bu yolu tekrar yürümek, geri dönmek mecburiyeti”

Kahraman Bakış Açısı: Anlatıcı kahramanlardan birisidir. Bu anlatıcı, aynı zamanda olay örgüsünün bütün yükünü üstlenen asıl kahraman olabileceği gibi, daha da geri planda yer almış kahramanlardan biri de olabilir. Bir insanın sahip olduğu veya olabileceği bilme, görme, duyma, yaşama imkânları ile sınırlıdır.
“Ben bir ağacım, çok yalnızım. Yağmur yağdıkça ağlıyorum. Allah rızası için kulak verin şu anlatacaklarıma. Kahvelerinizi için, uykunuz açılsın, bana cin gibi bakın da size niye bu kadar yalnız olduğumu anlatayım.”

Müşahit/Gözlemci Bakış Açısı: Yazar olup bitenleri, sadece müşahede etmekle yetinir. İkinci aşamada da gözlemlerini adeta bir kamera tarafsızlığı ile okuyucuya nakleder. Bir “yansıtıcı” konumundadır. “O akşam yağmurlu bir hava vardı. Henüz sonbahar ayları yaşanıyordu. Bekir yemeğini erken yemişti ve kitap okumaya çekilmek üzere odasına gidiyordu. Birden kapıya yöneldi, içeridekilere “Ben biraz hava almaya çıkıyorum.” diye seslenerek dışarı çıktı. Evlerinin bulunduğu dar sokaktan usulca geçerek sahile doğru yürümeye başladı.”

Hikaye Planı
Hikâyenin planı üç bölümden oluşur:
Serim: Hikâyenin giriş bölümüdür. Bu bölümde olayın geçtiği çevre , kişiler tanıtılarak ana olaya giriş yapılır.
Düğüm: Hikâyenin bütün yönleriyle anlatıldığı en geniş bölümdür.
Çözüm: Hikâyenin sonuç bölümü olup merakın bir sonuca bağlanarak giderildiği bölümdür.

Hikaye Türünün Özellikleri

  • Hikayeleri kısalığı kaç sayfa olduğuyla değil, anlatımdaki olay ve kahraman sayısı ile ölçülür.
  • Hikayelerde kahraman sayısı sınırlıdır. Anlatının başındaki kahramanlar sonuna kadar hikayede yer alır. Anlatının herhangi bir yerinde yeni kahramanlar olaylara dahil edilmez.
  • Olay sayısı da sınırlıdır. Okurun, dinleyicinin kafasını karıştıracak karmaşık olaylara yer verilmez. Çoğunlukla anlatı bir veya birkaç olay çevresinde döner.
  • Hikayeleri diğer türlerden ayıran önemli özelliklerden biri de betimlemelerin yüzeysel oluşudur. Hikayelerde romanlar gibi derin iç ve dış tasvirler yapılmaz. Hikayeler Halk hikayesi ve Çağdaş hikaye olmak üzere iki türe ayrılır.
  • Hikayelerde dil sadedir.
  • Hikayelerde konu çoğunlukla günlük hayattan alınır. Olmuş veya olma ihtimali olan olaylar anlatılır.
  • Hikaye anlatmak, eski dilde “tahkiye” olarak adlandırılmıştır. Hikayenin diğer bir ismi öyküdür. Günümüzde tahkiye yerine “öyküleme” kavramı kullanılır.
  • Hikayelerde zaman ya kısadır ya da hızlı geçişlerle kısaltılır.
  • Olayların anlatılışında, romanda uygulanan yöntemler uygulanır.
Kısa hikâye, Türk edebiyatında bir edebî tür olarak XIX. yüzyılın ikinci yarısında görülmeye başlar. İlk örnekler Tanzimat dönemi yazarlarına aittir.

Dünya edebiyatında hikaye türünün ilk örneği Boccacio isimli yazarın Decameron isimli eseri olarak kabul edilir. Hikaye türü Batı’da Rönesans ile yaygınlaşmıştır. Türün Batı’daki önemli temsilcileri Fransız yazar Maupassant ile Rus yazar Anton Çehov’dur. Bunların yanı sıra Edgar Allen Poe, O’ Henry bilinen hikaye yazarlarıdır.

Türk edebiyatında çağdaş hikaye örnekleri ilk defa Tanzimat döneminde görülür. Bu dönemde ilk hikaye Ahmet Mithat Efendi’nin Letaif-i Rivayat adlı eseridir. Aynı dönemde ilk realist hikayeleri Samipaşazade Sezai yazmıştır. Küçük Şeyler isimli eserde yazar yedi küçük hikaye anlatır. Türk edebiyatında Cumhuriyet döneminde türün gelişip yaygınlaşması ile iki farklı gelenek ortaya çıkmıştır. Bunlar:

Durum – Kesit Hikayeler ( Çehov Tarzı olarak bilinir.) Durum hikayesinde bir olay anlatılmaz. Burada günlük hayatın bir kesiti ele alınır. Bu tarz öykülere durum öyküsü denir. Burada serim, düğüm ve çözüm planı bulunmaz. Bu nedenle sonuca da bağlanmaz. Heyecandan çok hayallere yer verilmektedir. Edebiyatımızda Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra en önemli örnekleridir.

Olay Hikayeleri (Maupassant Tarzı olarak bilinir.) Serim, düğüm ve çözüm planı ile yazılmış bir olayı ele alıp anlatılarak sonuca bağlanan hikaye türüdür. Bir fikir verilir ve okuyucuda heyecan uyandırır. Bu tarzın edebiyatımızda önemli isimleri; Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar ve Reşat Nuri Güntekin diyebiliriz. Dünyada ise olay hikayesinin geliştiricisi Fransız yazar Guy de Maupassant’dır.

Modern Hikaye: Modern hikaye diğer iki çeşitten farklıdır. Kişilerin her gün karşılaştıkları ve gördükleri fakat düşünemedikleri durumları farklı ve olağanüstü yollarla anlatılmasıdır. Tür Edebiyatında ilk temsilci Haldun Taner’dir.
Modern hikayede dünya edebiyatında 1920 yılında ilk kez batıda görülen bu hikaye anlayışının temsilcisi Fransız Kalfa’dır. Modern hikayede genellikle şehirlerin yozlaşmış durumlarını, sosyal ve toplumsal bozukluğu hafif bir yergi ve alay katarak, okuyucuların gözlerinin önüne serer.

“Hikâye” kelimesi Türkçeye Arapçadan geçmiştir. Türetildiği fiil kökü “hakeve”, “taklit etmek, bir metnin kopyasını çıkarmak”; aynı kökten “hekâ” ise “benzemek, aynen nakletmek” anlamlarına gelir. İlk zamanlar “destandan masala, fıkradan menkıbeye, romandan tiyatroya kadar bütün tahkiyeli” metinleri kapsadığı için kendine özgü bir türün adı olan “hikâye” özel adı ile karıştırılırken zamanla sıyrılıp türün adı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Hikâyenin eş anlamlısı olarak kullanılan “öykü” sözcüğü ise Arapçadaki “taklit etmek” anlamının karşılığı olan “öykünmek”ten türetilmiştir.

. Admin

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.