Hatâyî, Hatâî (Şâh İsmail)

17 Temmuz 1487 tarihinde Erdebil’de doğdu. Babası Safevî tarikatının şeyhi Haydar, annesi Uzun Hasan’ın kızı Âlemşah Halime Begüm’dür. Ebü’l-Muzaffer Bahâdır el-Hüseynî unvanıyla anılır.

Çağdaşları ve hayranlarının “sâhib-i seyf ü kalem” diye nitelediği Şâh İsmail, Âzerî edebiyatının en önemli şairlerindendir.

İran’da Şiîliği resmî ideoloji haline getirerek yeni bir devlet kuran Şâh İsmail’in çocukluk yılları zorluklar içinde geçti.

Şâh İsmail “Hatâî” veya “Hatâyî” mahlası ile Türkçe ve az sayıda Farsça şiirler yazmıştır.

Şâh İsmail ve şehzadelerinin himayesinde başta hat ve nakış olmak üzere güzel sanatlar altın çağını yaşamıştır. Şâh İsmail’in sayesinde Türkçenin edebî dil olarak Safevi sarayında gördüğü itibar, şehzadeleri döneminde de korunmuştur. Safevi muhitlerinde Türkçe ve Farsça şiir söyleyen Türkmen şairlerin olduğunu Hatâyî’nin şehzadesi Sam Mirza’nın Tuhfe-i Sâmî adlı eserinden ve Mecmau’l-Havass’tan öğreniyoruz. Hanedan mensupları arasında da Hatâyî seviyesinde olmasa bile Türkçe şiir söyleme geleneği devam etmiştir. Safevi hanedanı içinde Türkçenin en güzel şiirlerini söyleyen hiç şüphesiz Şâh İsmail’dir.

Şâh İsmail’in, “Ey Hatâî fikr-i bikrin eylerim eş‘âra sarf / Tuttu irfan meclisin defterle dîvan şimdiden” beytinden şiirlerinin ölümünden önce divan haline getirildiği anlamı çıkarsa da böyle bir nüshanın varlığına dair bir işaret bulunmamaktadır. Onun divanı, ölümünden on bir yıl sonra 1535’te oğlu Şah Tahmasb’ın emriyle kendisinin saray hattatı Şah Mahmûd Nîsâbûrî tarafından derlenerek oluşturulmuştur.

Şâh İsmail’in Dehnâme’si 1505 beyitten oluşan tasavvufî-sembolik bir mesnevidir. Şairin yirmi yaşlarında iken yazdığı eser onun bu çağda tasavvufun konularına vâkıf olduğunu göstermektedir. Âzerî Türkçesi’yle kaleme alınan ilk mesnevilerden olan eser tevhid ve na‘tın ardından bahar tasvirinin yer aldığı altmış beyitlik bölümle başlar, daha sonra mesnevinin asıl konusuna geçilir ve olay âşık ile mâşukun arasında geçen hadiseler etrafında döner. Âşık, Mâşuk, Bağban, Sabâ, Ah, Hud ve Gözyaşı eserin kahramanlarıdır.


TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu yazılar ilginizi çekebilir

Deli Boran

Yaşamıyla ilgili ayrıntılı bilgi olmayan halk ozanlarımızdan biri de Deli Boran’dır. Araştırmacıların bir kesimi, Deli …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.